Inkijkproof wonen

In Vlaamse verkavelingen duiken steeds meer huizen op met een min of meer gesloten voorgevel en een achtergevel met een genereuze raampartij. Knap architecturaal of griezelig asociaal?

Heel wat hedendaagse woningen hebben een voorgevel waar nauwelijks nog ramen in te bespeuren vallen. We contacteerden enkele architecten en informeerden naar het waarom van die afgesloten bouwwijze.

Evert Crols van B-Architecten is zich niet echt bewust van de tendens. Toch stootten we juist bij hen op een extreem voorbeeld: een huis zonder raam of voordeur in de voorgevel. “Zicht op de verkaveling interesseerde de klant niet”, verklaart Evert. “Bovendien ging het om de noordgevel, dus energetisch was het best interessant om geen ramen te plaatsen. Laatst hadden we een project met een gesloten voorgevel omdat het pand aan een drukke steenweg lag. Meestal gaat het om een combinatie van factoren die het ontwerp bepalen.”

Architect Tom Lierman beaamt dat de nood-zuidoriëntatie van de woning primeert en bepalend is voor het ontwerp. Toch ziet hij ook een sociale verklaring voor het fenomeen. “Mensen leven vandaag veel meer teruggetrokken dan pakweg dertig jaar geleden. Na een drukke dag willen ze thuis vooral op hun gemak zijn. Als je een venster aan de straatkant voorziet, is er veel kans dat er toch gordijnen voor zullen hangen en bij nieuwbouw plaats je geen raam als het niet hoeft. Bij pakweg een woning uit jaren vijftig was de opstelling ook helemaal anders. De leefruimte lag aan de straatkant. De kinderen speelden op straat, mensen wilden zien wat er voor hun deur gebeurde en ze wilden zelf ook gezien worden. De voorkant van een woning was het belangrijkste, die moest mooi zijn. De achterkant deed er minder toe. Ook de tuin maakte een evolutie door. Vroeger was die erg functioneel: je kweekte er groenten en er liepen kippen in. Nu vormen tuin en terras samen met het interieur een geheel.”

Cultureel bepaald

Het afschermen van buren en voorbijgangers zit ook wat in onze cultuur. Evert Crols: “Ik heb een tijd in Nederland gewerkt en daar leven de mensen meer op straat. Ook wat inkijk betreft zijn ze er toleranter. Gordijnen voor de ramen zijn echt iets van hier. Het past in de Vlaamse mentaliteit. We hebben een sterk gevoel van binnen en buiten. Bij andere culturen vormen beide meer een geheel.” Een andere factor die meespeelt, is dat de architect creatiever kan zijn door klassieke patronen achterwege te laten.

“Een gesloten gevel is mooi en heeft iets mysterieus”, argumenteert Tom Lierman. “We spelen graag op het verrassingseffect. Als voorbijganger vraag je je af hoe het er vanbinnen zou uitzien. Bij een traditionele woning kun je al van buiten inschatten hoe ze in elkaar zit. Bij de nieuwe architecturale huizen is dat niet het geval. We vertrekken er meer van het individualisme van de mensen. Het huis moet bij hen passen. Enerzijds is het hun visitekaartje en moet het een sterk beeld opleveren. Anderzijds moet hun privacy gewaarborgd worden, ze willen ook niet te veel prijsgeven. Als je dan het privilege krijgt om de woning te betreden, ben je verrast door de hoeveelheid licht. Vanbuiten lijkt het huis donker, maar als je binnenkomt, heb je een zee van licht. Dat contrast is fantastisch.”

Op de buiten

Aan de Departementen Architectuur van de universiteiten van Gent en Leuven is er nog geen specifiek onderzoek naar het fenomeen gedaan, maar onderzoekers bevestigen de architecturale tendens wel. Het afzonderen van de omgeving vind je vooral terug in buitenwijken of op het verstedelijkte platteland. Volgens André Loeckx, hoogleraar aan de Faculteit Ingenieurswetenschappen van de K.U.Leuven, is het verschijnsel inherent aan het suburbane wonen. “Je vertrekt ’s morgens vroeg naar je werk en komt ’s avonds laat huis. In het weekend heb je de illusie dat je op het platteland zit. Er is geen tijd om een actieve relatie met je buren aan te gaan.”

Fredie Floré, doctor-assistent aan de Vakgroep Architectuur en Stedenbouw van de Universiteit Gent, ziet doorheen de tijd bredere sociologische factoren als oorzaak. “Zo zijn de sociale netwerken niet meer afhankelijk van wat er op straat gebeurt”, zegt ze. “Veel contacten worden anders gelegd, zelfs via het internet. De nieuwe bouwstijlen zijn daar een gevolg van. Eind jaren zeventig zou je een kantelmoment kunnen noemen. De individualisering zette zich toen echt in. Producten zoals de televisie werden dan gedemocratiseerd. Televisie zorgde ervoor dat je een woning anders ging beleven. Meer tv betekende minder tijd voor sociale contacten. Wat er in de buurt en wijk gebeurde, werd minder belangrijk. Ook de komst van de auto veranderde veel. In de jaren zestig wilde iedereen een garage. Zo ontstond de bel-etage. Dat was ook al een evolutie naar meer afstand tot de straat.”

Onweerstaanbare drang

De drang naar privacy en het afzonderen van het publieke leven. Hoe ver kun je daarin gaan? Stel je eens een straat voor met uitsluitend in zichzelf gekeerde huizen. De impact op de publieke ruimte is enorm. De straat wordt een beangstigende plek waar bewoners geen enkele verantwoordelijkheid meer lijken te nemen voor wat er buiten gebeurt.

André Loeckx is kritisch voor de bewoners en architecten die zo bedreven hun privacy nastreven. “Soms neemt het haast pathologische proporties aan”, vindt hij. “Als je architecten erop aanspreekt, klinkt het: de klant wil het zo. Maar zo negeren ze compleet de huis-straat-relatie. Als alle woningen zich afsluiten, gaat de kwaliteit van de straat sterk achteruit. Interactie met de directe omgeving is nodig. Natuurlijk wil je inkijk doseren, maar nu worden huizen architecturale dozen die zich helemaal van de omgeving afsluiten.

Het lijkt wel alsof de mensen smetvrees hebben. Alsof ze niet willen weten dat ze samenwonen met andere mensen. Elk zicht wordt afgeschermd, terwijl dat in een regio die zo dichtbevolkt is als Vlaanderen, haast onmogelijk is. Op afstand mensen in de tuin horen, of spelende kinderen op straat, zulke dingen maken deel uit van het sociale leven. Het is toch net fijn om bijvoorbeeld tijdens de afwas zicht te hebben op straat? Het frappante is dat zulke afgesloten huizen vaak voorkomen op verkavelingen waar het juist heel rustig is.”

Met andere woorden: een woning zonder connectie met de straat is niet alleen een verarming voor de buurt, maar ook voor de bewoners van het huis. Een suggestie voor de eigenaars van zulke huizen: zet je tuinbank eens voor je blinde voorgevel, ga zitten en geniet van je buurt.

Bron: redactie Actief Wonen